Υπάρχει ένας κίνδυνος στον τρόπο με τον οποίο ένας λαός γίνεται ορατός στον υπόλοιπο κόσμο: να ταυτιστεί τόσο ολοκληρωτικά με τη βία που υφίσταται, ώστε να χαθεί από το βλέμμα η ζωή που εξακολουθεί να υπάρχει πίσω από τις εικόνες της καταστροφής. Για την Carol Sansour, ποιήτρια, ιδρύτρια και διευθύντρια του Athens Palestine Film Festival, η πρόκληση είναι να κοιτάξουμε την Παλαιστίνη πέρα από την κυρίαρχη ειδησεογραφική εικόνα που διαμορφώνουν τα δυτικά μέσα ενημέρωσης, χωρίς να αποστρέψουμε το βλέμμα από την πολιτική πραγματικότητα.
«Η παλαιστινιακή ιστορία δεν είναι μόνο μια ιστορία εκτοπισμού και απώλειας της πατρίδας», λέει η Sansour, επιμένοντας στην ανάγκη να αναγνωρίσουμε όσα υπερβαίνουν την επικρατούσα αφήγηση: την πολιτιστική δημιουργία, τη γνώση, τις ανταλλαγές και τους δεσμούς με τον τόπο.Με αφετηρία τη φράση «Τίποτα δεν προέρχεται από το κενό», η πέμπτη διοργάνωση του φεστιβάλ στρέφεται στη μνήμη, στα αρχεία και στο δικαίωμα των ανθρώπων να αφηγούνται οι ίδιοι την ιστορία τους.
Μιλώντας στο CultureNow, η Sansour αναδεικνύει τη δύναμη του κινηματογράφου να διατηρεί την πολυπλοκότητα εκεί όπου η επικαιρότητα συχνά επιβάλλει τη συμπύκνωση. Μιλά για την πολιτική της μνήμης και για την τέχνη ως χώρο συνάντησης διαφορετικών εμπειριών, χωρίς να εξαλείφονται οι διαφορές τους.
***
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
-Η φετινή διοργάνωση έχει ως αφετηρία τη φράση «Τίποτα δεν προέρχεται από το κενό». Σε μια εποχή που η Παλαιστίνη εμφανίζεται συχνά στις ειδήσεις μέσα από εικόνες πολέμου και καταστροφής, τι θεωρείτε σημαντικό να γνωρίσει το κοινό για την ιστορία, τον πολιτισμό και την καθημερινότητα των Παλαιστινίων; Τι μπορεί να μας αποκαλύψει μια ταινία για έναν λαό και την εμπειρία του, που συχνά μένουν έξω από τη δημοσιογραφική κάλυψη και την πολιτική ανάλυση;
Το «Τίποτα δεν προέρχεται από το κενό» μας υπενθυμίζει ότι το παρόν δεν είναι ποτέ αυτοτελές. Κάθε γεγονός έχει μια ιστορία· κάθε τοπίο φέρει τα ίχνη ανθρώπων που έζησαν πριν από εμάς· κάθε απώλεια εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, το οποίο δεν μπορούμε να κατανοήσουμε αν κοιτάζουμε μόνο τη στιγμή που αυτή γίνεται ορατή.
Συχνά συναντάμε την Παλαιστίνη μέσα από τις εικόνες της καταστροφής της. Οι εικόνες αυτές είναι πραγματικές και είναι απαραίτητο να τις αντικρίσουμε. Όταν, όμως, ένας λαός γίνεται ορατός στον κόσμο κυρίως μέσα από τον πόνο του, κάτι άλλο χάνεται: η πληρότητα της ύπαρξής του, η πνευματική και καλλιτεχνική του ζωή, το χιούμορ του, οι αντιφάσεις του, οι μικρές χαρές της καθημερινότητας και η ικανότητά του να φαντάζεται ένα μέλλον.
Θεωρώ σημαντικό να επιμένουμε στη διαφορά ανάμεσα στο να κατανοούμε τι έχει συμβεί στους Παλαιστινίους και στο να κατανοούμε ποιοι είναι. Το πρώτο είναι απαραίτητο, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει το δεύτερο. Η παλαιστινιακή ιστορία δεν είναι μόνο μια ιστορία εκτοπισμού και απώλειας της πατρίδας. Είναι επίσης μια ιστορία πολιτιστικής δημιουργίας, ανταλλαγής, γνώσης, κοινωνικής ζωής και μιας διαρκούς σχέσης με τον τόπο και τη μνήμη. Είναι η ιστορία ανθρώπων που συνέχισαν να διαμορφώνουν τη ζωή τους, να αφηγούνται ιστορίες, να δημιουργούν τέχνη και να φαντάζονται νέες δυνατότητες, ακόμη και μέσα σε συνθήκες που επανειλημμένα επιχείρησαν να τους στερήσουν αυτή την ελευθερία.
Ο κινηματογράφος έχει μια ιδιαίτερη ικανότητα να αναδεικνύει αυτή την πολυπλοκότητα. Η ειδησεογραφία καλείται συχνά να ανταποκριθεί στην αμεσότητα των γεγονότων· ο κινηματογράφος μπορεί να διερευνήσει τι σημαίνουν αυτά τα γεγονότα σε βάθος χρόνου. Μπορεί να παρακολουθήσει μια οικογένεια από γενιά σε γενιά, να σταθεί σε ένα αντικείμενο που μοιάζει ασήμαντο, να αποκαλύψει την οικειότητα μιας χειρονομίας ή να αφήσει το χιούμορ και την τρυφερότητα να συνυπάρξουν με το πένθος. Μπορεί να δείξει πώς η ιστορία εισχωρεί στην καθημερινή ζωή, συχνά χωρίς να αναγγέλλει την παρουσία της.
Υπάρχει επίσης το ζήτημα του ποιος αφηγείται την ιστορία. Συχνά άλλοι μιλούν για τους Παλαιστινίους, τους αναπαριστούν, ερμηνεύουν την εμπειρία τους και εξηγούν τον κόσμο τους. Ο κινηματογράφος δημιουργεί έναν χώρο όπου μπορούν να μιλήσουν μέσα από τις δικές τους εμπειρίες, με τις δικές τους αισθητικές γλώσσες και τις δικές τους αντιλήψεις για τον κόσμο. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι παλαιστινιακές ταινίες εκφράζουν την ίδια οπτική ή ότι ο παλαιστινιακός κινηματογράφος οφείλει να εκπροσωπεί έναν ολόκληρο λαό. Αντιθέτως, η ποικιλομορφία του αποτελεί μέρος της σημασίας του.
Για μένα, εδώ ακριβώς βρίσκεται η σημασία του κινηματογράφου: αντιστέκεται στην αναγωγή μιας ζωής σε μία και μοναδική αφήγηση. Μας επιτρέπει να συναντήσουμε τους Παλαιστινίους όχι απλώς ως υποκείμενα μιας πολιτικής πραγματικότητας, αλλά ως ανθρώπους που σκέφτονται, δημιουργούν, θυμούνται, διαφωνούν, αγαπούν και συμμετέχουν ενεργά στον κόσμο. Το να αναγνωρίζουμε αυτή την πολυπλοκότητα δεν σημαίνει ότι στρέφουμε το βλέμμα μακριά από την πολιτική βία. Σημαίνει ότι κατανοούμε βαθύτερα τι απειλεί αυτή η βία και τι δεν έχει καταφέρει να περιορίσει.
-Στο τριήμερο πρόγραμμα στη Στέγη, οι ταινίες A Sunken Tale of Losses Delayed και You Come from Far Away προσεγγίζουν την ιστορία μέσα από διαφορετικές διαδρομές: η πρώτη μέσα από την αποικιοκρατική λεηλασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και η δεύτερη μέσα από την οικογενειακή μνήμη και τον εκτοπισμό. Ποια κοινά ερωτήματα αναδεικνύει η συνύπαρξή τους και πώς φωτίζει η μία ταινία την προσέγγιση της άλλης;
Αυτό που συνδέει τις δύο ταινίες είναι η αντίληψη ότι η ιστορία δεν μένει πίσω μας. Ταξιδεύει μαζί μας. Επιβιώνει στις οικογενειακές ιστορίες, στα αντικείμενα, στις σιωπές που κληρονομούμε και στις απουσίες που διαμορφώνουν την αίσθηση του ανήκειν. Και οι δύο ταινίες θέτουν το ερώτημα τι συμβαίνει όταν άνθρωποι, αντικείμενα και μνήμες αποχωρίζονται από τους τόπους που τους έδιναν νόημα, καθώς και ποιος έχει την εξουσία να καθορίζει τι απομένει από τις ιστορίες τους.
Στο A Sunken Tale of Losses Delayed, η Larissa Sansour και ο Søren Lind προσεγγίζουν την ιστορία μέσα από πολιτιστικά αντικείμενα και τις αποικιοκρατικές δομές που καθορίζουν ποιος έχει τη δύναμη να τα κατέχει, να τα διατηρεί, να τα εκθέτει και να τα ερμηνεύει. Ένα αντικείμενο μπορεί να επιβιώνει υλικά, ενώ ταυτόχρονα να αποξενώνεται από την ιστορία που του δίνει νόημα. Η παρουσία του σε ένα μουσείο δεν αναιρεί κατ’ ανάγκη τη βία της απομάκρυνσής του. Πρέπει επίσης να αναρωτηθούμε ποια γνώση αναγνωρίζεται, ποια αφήγηση θεωρείται έγκυρη και ποια σχέση με το αντικείμενο έχει μείνει αθέατη.
Στο You Come from Far Away, η Amal Ramsis προσεγγίζει την ιστορία μέσα από την προσωπική εμπειρία μιας οικογένειας που διασκορπίστηκε εξαιτίας των πολιτικών αναταράξεων του 20ού αιώνα. Μέσα από μαρτυρίες, αρχειακό υλικό και οικογενειακές μνήμες, η ταινία αποκαλύπτει πώς τα ιστορικά γεγονότα γίνονται μέρος της ιδιωτικής ζωής και συνεχίζουν να διαμορφώνουν ταυτότητες από γενιά σε γενιά. Εδώ, η ιστορία δεν είναι απλώς κάτι που καταγράφεται σε έγγραφα. Είναι κάτι που οι άνθρωποι κουβαλούν, άλλοτε συνειδητά και άλλοτε χωρίς να γνωρίζουν πλήρως την προέλευσή του, μέσα από τις ιστορίες που κληρονομούν και τις σιωπές που τις περιβάλλουν.
Όταν τίθενται σε διάλογο, οι δύο ταινίες ανοίγουν ένα ερώτημα που ξεπερνά τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς ή την ανάκτηση της οικογενειακής μνήμης. Μας καλούν να σκεφτούμε ποιος έχει το δικαίωμα να αποτελεί μέρος της ιστορίας και ποιος έχει τη δύναμη να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αυτή ταξιδεύει στον κόσμο.
Το ερώτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν σκεφτόμαστε την Παλαιστίνη. Εδώ και πολύ καιρό, οι Παλαιστίνιοι ζουν σε έναν κόσμο που διαμορφώνεται από τις μετακινήσεις, τις ανταλλαγές, τη μετανάστευση και τις συναντήσεις πέρα από γεωγραφικά και πολιτισμικά σύνορα. Υπό αυτή την έννοια, η παλαιστινιακή εμπειρία αμφισβητεί την ιδέα ότι η αίσθηση του ανήκειν σε έναν ευρύτερο, παγκόσμιο κόσμο αποτελεί σύγχρονο επίτευγμα, συνδεδεμένο με τη μορφή του κοσμοπολίτη, του πολίτη του κόσμου ή του ανθρώπου με διεθνείς ορίζοντες. Πολύ πριν τέτοιες μορφές γίνουν ιδανικά της σύγχρονης ταυτότητας, οι ζωές και οι ιστορίες των Παλαιστινίων συνδέονταν ήδη με κόσμους πέρα από τα εθνικά σύνορα.
-Το φεστιβάλ συναντά το Onassis Culture μέσα από προβολές, συζητήσεις και μια περφόρμανς που συνδέει την παλαιστινιακή ποίηση με την ελληνική μουσική. Τι δυνατότητες δημιουργεί αυτή η συνεργασία για το φεστιβάλ και πώς μπορεί να φέρει το ελληνικό κοινό πιο κοντά στη σύγχρονη παλαιστινιακή καλλιτεχνική δημιουργία;
Η σημασία αυτής της συνεργασίας βρίσκεται στη δυνατότητα να περάσουμε από την απλή ορατότητα σε μια πιο ουσιαστική και διαρκή συνάντηση. Είναι σημαντικό ο παλαιστινιακός κινηματογράφος και η παλαιστινιακή τέχνη να βρίσκουν χώρο σε έναν σημαντικό σύγχρονο πολιτιστικό οργανισμό στην Ελλάδα. Η συνεργασία βασίζεται στη σχέση με το Onassis AiR που έχει αναπτυχθεί εδώ και αρκετά χρόνια, δίνοντας συνέχεια σε μια ήδη διαμορφωμένη πολιτιστική σχέση αντί να αποτελεί ένα μεμονωμένο γεγονός.
Το ερώτημα, όμως, δεν είναι απλώς πώς θα φέρουμε την παλαιστινιακή τέχνη στο ελληνικό κοινό. Είναι επίσης τι συμβαίνει όταν η παλαιστινιακή καλλιτεχνική σκέψη γίνεται μέρος της πολιτιστικής συζήτησης που διεξάγεται εδώ. Ποια νέα ερωτήματα μπορεί να θέσει; Ποιες παραδοχές μπορεί να κλονίσει; Ποιες μορφές αναγνώρισης ή διαφωνίας μπορεί να προκύψουν όταν οι άνθρωποι έρχονται σε επαφή με το ίδιο το έργο, αντί να το προσεγγίζουν μέσα από όσα ήδη πιστεύουν για την Παλαιστίνη;
Θα ήθελα το πρόγραμμα να απευθυνθεί και πέρα από ένα κοινό που ήδη στηρίζει την παλαιστινιακή υπόθεση. Η αλληλεγγύη είναι σημαντική, αλλά η τέχνη μπορεί να κάνει και κάτι διαφορετικό. Μπορεί να κάνει την κατανόησή μας πιο σύνθετη, να αντισταθεί στα εύκολα συμπεράσματα και να δημιουργήσει συναντήσεις που δεν προδιαγράφονται πλήρως.
Τελικά, ελπίζω η παλαιστινιακή τέχνη να συναντάται στην Αθήνα όχι ως μια εξαίρεση που απαιτεί ειδική επεξήγηση, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης πολιτιστικής ζωής: ως πηγή σκέψης, αισθητικής επινόησης και διαλόγου με τον κόσμο.
-Στην περφόρμανς In the Beginning Were the Apricots, η ποίησή σας μεταφέρεται στα ελληνικά, σε μετάφραση της Νατάσας Σιδέρη, και συναντά τη μουσική των Μιχάλη και Παντελή Καλογεράκη. Τι αλλάζει για εσάς όταν τα ποιήματά σας ακούγονται σε μια άλλη γλώσσα; Μπορούν οι λέξεις, η μουσική και η φωνή να δημιουργήσουν έναν κοινό τόπο ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς, ακόμη κι όταν οι εμπειρίες και οι μνήμες τους διαφέρουν;
Όταν ένα ποίημα περνά σε μια άλλη γλώσσα, ξεκινά μια νέα ζωή. Κάτι αναπόφευκτα αλλάζει: ο ρυθμός μιας πρότασης, οι συνειρμοί που συνοδεύουν μια συγκεκριμένη λέξη, οι πολιτισμικές αναφορές που μπορεί να γίνονται άμεσα κατανοητές σε μία γλώσσα, αλλά να προσλαμβάνονται διαφορετικά σε μια άλλη. Η μετάφραση δεν είναι ποτέ απλώς η μεταφορά ενός νοήματος από ένα γλωσσικό σύστημα σε ένα άλλο. Είναι μια πράξη ερμηνείας, και κάθε ερμηνεία ανοίγει νέες δυνατότητες, αφήνοντας ταυτόχρονα κάτι πίσω.
Ωστόσο, δεν το θεωρώ απαραίτητα απώλεια. Ένα ποίημα μπορεί να αποκτήσει νοήματα που δεν είχα προβλέψει, επειδή συναντά μια άλλη γλώσσα, ένα διαφορετικό πολιτισμικό τοπίο και ένα νέο κοινό. Το μεταφρασμένο ποίημα παραμένει συνδεδεμένο με τις συνθήκες μέσα από τις οποίες γεννήθηκε, αλλά δεν περιορίζεται πλέον σε αυτές. Αρχίζει να κατοικεί έναν διαφορετικό χώρο.
Το γεγονός ότι η ποίησή μου μεταφράζεται στα ελληνικά από τη Νατάσα Σιδέρη έχει ιδιαίτερη σημασία για μένα, επειδή ζω και εργάζομαι στην Αθήνα. Τα ελληνικά δεν είναι απλώς η γλώσσα που ακούω γύρω μου· αποτελούν μέρος του πολιτισμικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ζω πλέον. Όταν ακούω τα δικά μου λόγια στα ελληνικά, αισθάνομαι ταυτόχρονα μια παράξενη απόσταση και μια οικειότητα. Αναγνωρίζω το ποίημα, αλλά συγχρόνως το συναντώ ξανά, σαν να το ανακαλύπτω από την αρχή.
Η μουσική διάσταση προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο. Η μουσική ερμηνεύει τα ποιήματα μέσα από τον ρυθμό, τον τόνο, την αναπνοή και τη σιωπή. Η φωνή προσδίδει στη γλώσσα σωματική υπόσταση. Λέξεις που διαφορετικά θα διαβάζονταν ιδιωτικά στη σελίδα μετατρέπονται σε μια κοινή εμπειρία: ακούγονται σε έναν χώρο όπου βρίσκονται άνθρωποι που μπορεί να έχουν πολύ διαφορετική σχέση με αυτές.
Με ενδιαφέρει αυτό που συμβαίνει ανάμεσα στην αναγνώριση και τη διαφορά. Συχνά μιλάμε για την πολιτιστική ανταλλαγή σαν να αποσκοπεί στο να ανακαλύψουμε όσα έχουμε κοινά. Οι κοινές εμπειρίες μπορούν ασφαλώς να δημιουργήσουν συνδέσεις, αλλά δεν πιστεύω ότι η ομοιότητα είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση. Ούτε χρειάζεται να παρουσιάζουμε τις ιστορίες μας σαν να είναι ίδιες, προκειμένου να μπορούμε να κατανοήσουμε ο ένας τον άλλον.
Η παλαιστινιακή και η ελληνική ιστορία έχουν η καθεμία τις δικές της ιδιαιτερότητες, μνήμες και αντιφάσεις. Μια ουσιαστική συνάντηση δεν απαιτεί να εξαλείψουμε αυτές τις διαφορές ή να κατασκευάσουμε εύκολες αναλογίες ανάμεσά τους. Μας ζητά, αντίθετα, να ακούσουμε με αρκετή προσοχή, ώστε να αναγνωρίσουμε κάτι οικείο στην εμπειρία ενός άλλου ανθρώπου, χωρίς να ισχυριστούμε ότι αυτή η εμπειρία είναι δική μας.
-Το Athens Palestine Film Festival πραγματοποιείται για πέμπτη χρονιά στην Αθήνα. Πώς έχει εξελιχθεί η σχέση του με το κοινό και ποιες νέες δυνατότητες έχουν προκύψει μέσα από αυτή τη συνάντηση; Πώς θα θέλατε να εξελιχθεί ο διάλογος ανάμεσα στον παλαιστινιακό κινηματογράφο και την ελληνική κοινωνία τα επόμενα χρόνια;
Το γεγονός ότι το Athens Palestine Film Festival φτάνει στην πέμπτη χρονιά του αποτελεί σημαντικό ορόσημο, πάνω απ’ όλα χάρη στην κοινότητα που έχει διαμορφωθεί γύρω του. Ένα φεστιβάλ είναι κάτι περισσότερο από μια σειρά προβολών: δημιουργεί έναν χώρο συνάντησης, διαλόγου και προβληματισμού που ξεπερνά τα όρια της κινηματογραφικής αίθουσας.
Όλα αυτά τα χρόνια, επιδιώκουμε να γνωρίσουμε στο ελληνικό κοινό την πολυμορφία του παλαιστινιακού κινηματογράφου, μέσα από έργα διαφορετικών γενεών, αισθητικών και οπτικών. Η παλαιστινιακή κινηματογραφία δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία και μοναδική πολιτική αφήγηση ή ιστορική εμπειρία. Διερευνά εξίσου τη μνήμη, την οικογένεια, την ταυτότητα, το χιούμορ και τον πειραματισμό. Ελπίζω ότι το κοινό την προσεγγίζει ολοένα περισσότερο σε όλη της την πολυπλοκότητα, ως μια ζωντανή και διαρκώς εξελισσόμενη κινηματογραφική παράδοση.
Η συνεργασία μας με το Onassis Culture διευρύνει ακόμη περισσότερο αυτές τις δυνατότητες, φέρνοντας τον παλαιστινιακό κινηματογράφο σε διάλογο με την ποίηση, τη μουσική, την περφόρμανς και άλλες καλλιτεχνικές πρακτικές. Επιτρέπει σε νέα κοινά να ανακαλύψουν την παλαιστινιακή καλλιτεχνική έκφραση μέσα από διαφορετικές μορφές και δημιουργεί ευκαιρίες ανταλλαγής που ξεπερνούν το ίδιο το φεστιβάλ.
Κοιτάζοντας προς το μέλλον, θα ήθελα αυτός ο διάλογος να αποκτήσει μεγαλύτερη διάρκεια και αμοιβαιότητα, μέσα από συνεργασίες μεταξύ Παλαιστινίων και Ελλήνων κινηματογραφιστών και καλλιτεχνών, αλλά και μέσα από μια πιο σταθερή παρουσία του παλαιστινιακού κινηματογράφου στην ελληνική πολιτιστική σκηνή καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου.
Εξίσου σημαντικό είναι να ξεπεράσουμε μια προσέγγιση της Παλαιστίνης που περιορίζεται σε περιόδους έντονης πολιτικής κρίσης. Το επείγον της σημερινής πραγματικότητας δεν μπορεί να διαχωριστεί από το ιστορικό της πλαίσιο, αλλά ο παλαιστινιακός κινηματογράφος πρέπει να προσεγγίζεται και για το καλλιτεχνικό του όραμα, τη φαντασία του και την ικανότητά του να μιλά για ζητήματα οικουμενικής σημασίας, όπως το ανήκειν, ο εκτοπισμός, η μνήμη και η ελευθερία.
Η φιλοδοξία μας δεν είναι μόνο να κάνουμε τις παλαιστινιακές ιστορίες ορατές, αλλά και να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε να ακούγονται με τους δικούς τους όρους και να συμβάλλουν ουσιαστικά στην ελληνική πολιτιστική ζωή. Η επιτυχία του φεστιβάλ θα κριθεί από όσα συνεχίζονται ανάμεσα στις διοργανώσεις: τις συζητήσεις, τις σχέσεις και την περιέργεια που καλλιεργεί, αλλά και από τη θέση που θα καταλαμβάνει ο παλαιστινιακός κινηματογράφος στο πολιτιστικό τοπίο που μοιραζόμαστε.
Photo Credit: Psyronix
Διαβάστε επίσης:
Το Athens Palestine Film Festival στη Στέγη – Αναλυτικά οι παραγωγές που θα δούμε εκεί
Φεστιβάλ Παλαιστινιακού Κινηματογράφου Αθήνας 2026: «τίποτα δεν προέρχεται από το κενό»