Η έκθεση South by Southeast σηματοδοτεί μια καθοριστική στιγμή στην εξέλιξη της συλλογής του EMΣT και του προσανατολισμού της. Περιλαμβάνοντας πρόσφατα αποκτήματα και δωρεές, μια βασική ομάδα έργων που ήδη υπήρχαν στη συλλογή από καλλιτέχνες της Μέσης Ανατολής, έργα Ελλήνων καλλιτεχνών διαφορετικών γενεών και επιλεγμένους δανεισμούς, αναδεικνύει τη νέα συλλεκτική πολιτική, που ξεκίνησε το 2021. Αυτή στρέφει το βλέμμα πέρα από τις κληρονομημένες Δυτικές συμβάσεις, επανατοποθετώντας την Ελλάδα στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πολιτισμικής γεωγραφίας της Μεσογείου και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης –μιας περιοχής που περιλαμβάνει τα Βαλκάνια, την Τουρκία, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική– εξού και ο τίτλος της έκθεσης, South by Southeast. Με αυτόν τον τρόπο, επαναπροσδιορίζει την Ελλάδα όχι ως περιφέρεια της Δυτικής Ευρώπης, αλλά ως κεντρικό κόμβο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Μέσης ή «Εγγύς» Ανατολής, μιας περιοχής που διατρέχεται και συνέχεται από ένα πλέγμα ιστορικών δεσμών διαμορφωμένων από την κινητικότητα, τις ανταλλαγές, τις συγκρούσεις, την πολυγλωσσία και τις πολυεπίπεδες ταυτότητες. H έκθεση συμπεριλαμβάνει πάνω από 100 έργα 50 καλλιτεχνών, από 20 και πλέον χώρες.
Ο τίτλος της έκθεσης αποτελεί ένα σκόπιμο λογοπαίγνιο πάνω σε αυτόν της ταινίας του Alfred Hitchcock, North by Northwest, σηματοδοτώντας έναν συμβολικό αναπροσανατολισμό πέρα από τη μακροχρόνια προσκόλληση στα αγγλοσαξονικά και δυτικοευρωπαϊκά πολιτισμικά πρότυπα, που χαρακτήρισε την ελληνική νεωτερικότητα από την ανεξαρτησία και μετά. Αντίθετα, η έκθεση South by Southeast επιμένει σε μια πιο σύνθετη, πλουραλιστική χαρτογράφηση, η οποία αναγνωρίζει τη στρατηγική γεωγραφική θέση της Ελλάδας στο σταυροδρόμι ηπείρων, αυτοκρατοριών και συστημάτων πίστης, καθώς και τις βαθιές ιστορικές συγγένειές της με την περιοχή που κάποτε ήταν γνωστή ως Λεβάντε. Αυτή η μετατόπιση απηχεί ευρύτερες πολιτισμικές και γεωπολιτικές τάσεις, ανάμεσά τους και αυτήν που έχει περιγραφεί πρόσφατα ως μια σύγχρονη «στροφή προς την Ανατολή» στην Ελλάδα, αντανακλώντας ανανεωμένες πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές σχέσεις με τις γειτονικές περιοχές.
Στο πρόσφατο βιβλίο του, The New Byzantines: The Rise of Greece and Return of the Near East [Οι νέοι Βυζαντινοί: Η άνοδος της Ελλάδας και η επιστροφή της Εγγύς Ανατολής] (2025), ο συγγραφέας Sean Matthews υποστηρίζει ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε διαδικασία γεωπολιτικού και πολιτισμικού αναπροσανατολισμού προς την Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή, αντί να είναι αποκλειστικά τοποθετημένη ως μέρος του Δυτικού κόσμου. Ο Mathews δεν είναι ο μόνος που υποστηρίζει ότι η ιδέα της νεότερης Ελλάδας ως αμιγώς Δυτικής οντότητας είναι και Δυτικής κατασκευής (σε μεγάλο βαθμό φαινόμενο του 19ου και 20ού αιώνα), που επιβλήθηκε στη μικρή, νεοσύστατη χώρα από τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις της εποχής.
Μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ως αποτέλεσμα της Επανάστασης του 1821, η πολιτική δομή του νέου ελληνικού κράτους καθορίστηκε εν πολλοίς από τις τρεις ευρωπαϊκές Μεγάλες Δυνάμεις: το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και τη Ρωσία. Επιδιώκοντας σταθερότητα και ισορροπία επιρροής στην περιοχή, αυτές οι δυνάμεις αποφάσισαν ότι η Ελλάδα θα έπρεπε να γίνει μοναρχία και επέλεξαν τον νεαρό και άπειρο Βαυαρό πρίγκιπα Όθωνα ως πρώτο βασιλιά της χώρας (ο οποίος, παρεμπιπτόντως, ήταν επίσης ρωμαιοκαθολικός). Αυτός ο διακανονισμός επισημοποιήθηκε με τη Συνθήκη του Λονδίνου (1832), η οποία αναγνώρισε την Ελλάδα ως ανεξάρτητο βασίλειο υπό την προστασία τους.
ΜΗΝ ΧΑΣΕΙΣ!
Η διαδικασία οικοδόμησης του έθνους που ακολούθησε στράφηκε προς την αρχαία Ελλάδα, και κυρίως την κλασική αρχαιότητα, δίνοντας έμφαση στην αρχαιοελληνική κληρονομιά της Δύσης και αποσιωπώντας σε μεγάλο βαθμό το βυζαντινό και οθωμανικό παρελθόν, προκειμένου να συγκροτηθεί ένα νεωτερικό κράτος με ευρωπαϊκό προσανατολισμό, εναρμονισμένο με τα ιδεώδη περί πολιτισμού και προόδου του σύγχρονου Δυτικού Διαφωτισμού. Η Ελλάδα ευθυγραμμίστηκε συνειδητά με τη Δυτική Ευρώπη, μια στάση που ενισχύθηκε κατά τα πρώτα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου: βάσει της μυστικής «Συμφωνίας των Ποσοστών» του 1944, μεταξύ του Winston Churchill και του Στάλιν, η Ελλάδα εντάχθηκε απαρέγκλιτα στη Δυτική σφαίρα επιρροής, εκτός του ελεγχόμενου από τους Σοβιετικούς Ανατολικού Μπλοκ και του αναδυόμενου Σιδηρού Παραπετάσματος. Αργότερα, η χώρα μας διατήρησε αυτή την κατεύθυνση μέσω της ένταξής της σε θεσμούς όπως είναι το ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι μακραίωνοι ιστορικοί δεσμοί της Ελλάδας με την Ανατολική Μεσόγειο –που είχαν εν μέρει υποβαθμιστεί στην πορεία ενσωμάτωσής της στη Δύση– επαναβεβαιώνονται σήμερα μέσα από τις οικονομικές ροές, την περιφερειακή διπλωματία, τις γεωπολιτικές εξελίξεις και συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, καθώς και από τις πολιτισμικές συνέχειες. Μολονότι η Ελλάδα παραμένει δομικά Δυτική, καθώς η οικονομία, το νομικό της πλαίσιο, οι δομές διακυβέρνησης και ασφαλείας και η συμμετοχή της στην ΕΕ την καθιστούν σταθερά προσανατολισμένη προς την Ευρώπη, οι πολιτισμικές της συγγένειες με την Ανατολή είναι εξίσου σημαντικές. Αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας, η μακροχρόνια αντιπαλότητα με την Τουρκία και η θέση της εκτός του Σιδηρού Παραπετάσματος συνέβαλαν σε μια μερική αποκήρυξη αυτών των Ανατολικών δεσμών.
Η συλλεκτική πολιτική του EMΣT επιδιώκει να αναστρέψει αυτή την τάση, αποκαλύπτοντας άγνωστες ιστορίες, συνδέσεις και κοινά παρελθόντα με τους γείτονες στον βορρά, τον νότο και την ανατολή. Κάθε μουσειακή συλλογή είναι από τη φύση της ατελής – χαρακτηρίζεται από κενά, απουσίες και ερωτήματα που δεν μπορούν να απαντηθούν στο σύνολό τους. Στον σημερινό, αχανή και διασυνδεδεμένο κόσμο της τέχνης είναι αδύνατο να συλλεχθούν τα πάντα. Το βάθος, η εστίαση και η συνοχή καθίστανται ουσιαστικά: μια συλλογή οφείλει να επικεντρώνεται προκειμένου να φωτίζει, να νοηματοδοτεί τις συνδέσεις και να αφηγείται ιστορίες με απήχηση τόσο στον χώρο όπου εδράζεται όσο και πέρα από αυτόν. Η εστίασή μας στη Μεσόγειο, τη Βόρεια Αφρική, τη Μέση Ανατολή και τα Βαλκάνια αντανακλά τη μοναδική θέση της Ελλάδας στο σταυροδρόμι αυτών των περιοχών, η οποία διαμορφώθηκε από ιστορικούς δεσμούς, πολιτισμικές συγγένειες και κοινές εμπειρίες. Οι καλύτερες συλλογές δεν είναι αυτές που περιλαμβάνουν τα πάντα, αλλά αυτές που έχουν συνοχή, που μιλούν με σαφήνεια και δημιουργούνται με συγκεκριμένη στόχευση. Αυτή είναι η δική μας ιστορία για την έκθεση South by Southeast – μια αφήγηση σύνδεσης, ανταλλαγής και πλούσιων, αλληλένδετων ιστοριών της περιοχής μας.
Η ευρύτερη αυτή περιοχή στην οποία επικεντρώνεται η έκθεση South by Southeast είναι πλούσια σε αφηγήσεις που έχουν τις ρίζες τους στις πολυπολιτισμικές, κοινωνικοπολιτικές και ιστορικές δυναμικές του κόσμου της Μεσογείου, των Βαλκανίων και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Πρόκειται για μια περιοχή που έχει διαμορφωθεί από κληρονομιές αυτοκρατοριών, μεταβαλλόμενα σύνορα, μεταποικιακούς αγώνες, πολέμους και εκτοπισμούς, αλλά και από διαχρονικές παραδόσεις φιλοξενίας, εμπορίου, καλλιτεχνικής κυκλοφορίας και πνευματικών/καλλιτεχνικών ανταλλαγών. Τα έργα τέχνης που παρουσιάζονται εδώ συνομιλούν με αυτές τις δυναμικές, ανιχνεύοντας τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία αντηχεί στο παρόν αλλά και το πώς η προσωπική μνήμη διασταυρώνεται με το συλλογικό τραύμα και την πολιτική πραγματικότητα.
Μια τέτοια έκθεση στη σημερινή Ελλάδα έχει ιδιαίτερη σημασία. Στον απόηχο της οικονομικής κρίσης, των εντεινόμενων μεταναστευτικών ροών και της αναδιάταξης του πολιτικού τοπίου της Ευρώπης, τα ζητήματα της ταυτότητας, του ανήκειν και του πολιτισμικού προσανατολισμού έχουν αποκτήσει ξανά επιτακτικό χαρακτήρα. Η θέση της Ελλάδας ως κράτους πρώτης γραμμής στη λεγόμενη «προσφυγική κρίση» και ως γέφυρας μεταξύ της Ευρώπης και των νότιων και ανατολικών γειτόνων της έχει αποκαλύψει βαθιά ρήγματα στην ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, ενώ παράλληλα έχει αναδείξει τη μακροχρόνια σύνδεση της χώρας με τις ιστορίες μετακινήσεων και εκτοπισμών της περιοχής. Σήμερα, με τη Μέση Ανατολή να φλέγεται για άλλη μια φορά, η Ελλάδα λειτουργεί ως ασφαλές καταφύγιο και, συγκριτικά, ως πρότυπο σταθερότητας.
Η έκθεση South by Southeast ανταποκρίνεται σε αυτές τις συνθήκες προτείνοντας μια αντίθετη αφήγηση απέναντι στον εσωστρεφή εθνικισμό και τον Δυτικό εξαιρετισμό, αναδεικνύοντας κοινές ιστορίες, αλληλένδετα μέλλοντα και έναν κοινό πολιτισμικό χώρο που διαμορφώνεται μέσα από την κυκλοφορία και όχι από τον αποκλεισμό και την πόλωση. Φέρνοντας αυτές τις οπτικές σε διάλογο στο πλαίσιο ενός εθνικού μουσείου, η έκθεση South by Southeast διατυπώνει μια επιμελητική και θεσμική δέσμευση για την επανεξέταση της πολιτισμικής αυτοαντίληψης της Ελλάδας. Προτείνει μια μετατόπιση από ένα κληρονομημένο Δυτικό βλέμμα προς μια πιο εντοπισμένη, σχεσιακή οπτική, η οποία αναγνωρίζει την ενσωμάτωση της Ελλάδας σε μια σύνθετη, περιφερειακή οικολογία. Με αυτόν τον τρόπο, το EMΣT αναγνωρίζει τη Μεσόγειο, τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την ευρύτερη Εγγύς Ανατολή όχι ως περιθωριακές ζώνες της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας, αλλά ως γόνιμους χώρους καλλιτεχνικής παραγωγής, κριτικής σκέψης και πολιτισμικής καινοτομίας.
Καμία συλλογή δεν είναι ποτέ ολοκληρωμένη· τα κενά της, οι ασυνέπειες της όπως και οι προτεραιότητές της αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της διαμόρφωσής της. Ωστόσο, οι πιο συναρπαστικές συλλογές είναι εκείνες που διαμορφώνουν μια συνεκτική αφήγηση που διατρέχει το χρόνο και τον χώρο —μια κατευθυντήρια αρχή που έχει διαμορφώσει την προσέγγισή μας εδώ, καθορίζοντας τόσο την επιλογή των έργων όσο και την ευρύτερη ιστορία που αφηγούνται συλλογικά. Εντέλει, η έκθεση South by Southeast δεν αποτελεί απλώς μια παρουσίαση πρόσφατων αποκτημάτων και δωρεών· είναι μια πρόταση για το πώς μπορούμε να οικοδομήσουμε μια συλλογή με ιδιαίτερο, αναγνωρίσιμο στίγμα. Προσκαλεί τους επισκέπτες να επανεξετάσουν τη θέση της Ελλάδας –ιστορικά, γεωπολιτικά και πολιτισμικά– και να αναγνωρίσουν το δημιουργικό και κριτικό δυναμικό που προκύπτει από τον εναγκαλισμό του νοτιοανατολικού προσανατολισμού της χώρας ως πηγής έμπνευσης και ανανεωμένου κοσμοπολιτισμού.
– Kατερίνα Γρέγου
Καλλιτέχνες: Lawrence Abu Hamdan, Diana Al-Hadid, Monira Al Qadiri, Αθανάσιος Αργιανάς, Lynda Benglis, Κωστής Βελώνης, Βαγγέλης Βλάχος, Ειρήνη Βουρλούμη, Απόστολος Γεωργίου, Pier Paolo Calzolari, Chryssa, Navine G. Dossos, Ειρήνη Ευσταθίου, Λίνα Θεοδώρου, Ivan Grubanov, Artan Hajrullahu, Mona Hatoum, Γιώργος Ιωάννου, Emily Jacir, Sven Johne, Διονύσης Καβαλλιεράτος, Κωνσταντίνος Κακανιάς, Bouchra Khalili, Πάνος Κοκκινιάς, Γιάννης Κουνέλλης, Ange Leccia, Nate Lowman, Rabih Mroué, Ελένη Μυλωνά, Jennifer Nelson, Μπία Ντάβου, Gabriel Orozco, George Osodi, Adrian Paci, Μαλβίνα Παναγιωτίδη, Μαρία Παπαδημητρίου, Λήδα Παπακωνσταντίνου, Ρένα Παπασπύρου, Αντώνης Πίττας, Walid Raad-The Atlas Group, Thomias Radin / Alexander Brack / Matthias Meisen, Michael Rakowitz, Șerban Savu, Nedko Solakov, Sphinxes, Thomas Struth, Κώστας Τσόκλης, Στέλιος Φαϊτάκης, Vangjush Vellahu, Akram Zaatari
Επιμέλεια: Κατερίνα Γρέγου
Κεντρική εικόνα θέματος: Πάνος Κοκκινιάς Αρκαδία , 2011 Αρχειακή ψηφιακή εκτύπωση μελάνης, 120 x 165 εκ. Συλλογή ΕΜΣΤ
